Zachowek chroni najbliższych spadkodawcy, których pominięto przy rozrządzeniu majątkiem. Poniżej wyjaśniamy, komu przysługuje, ile wynosi i jak się go oblicza.
Czym jest zachowek
Zachowek to uprawnienie najbliższych członków rodziny do określonej części wartości majątku spadkowego — nawet jeżeli spadkodawca rozporządził majątkiem inaczej, np. w testamencie lub w drodze darowizn. Przybiera on postać roszczenia pieniężnego wobec osób, które odniosły korzyść (spadkobierców, obdarowanych). Podstawą jest art. 991 Kodeksu cywilnego.
Komu przysługuje zachowek
Do zachowku uprawnieni są:
- zstępni spadkodawcy (dzieci, wnuki),
- małżonek,
- rodzice spadkodawcy.
Uprawnienie powstaje jednak tylko wtedy, gdy dana osoba byłaby powołana do spadku z ustawy. Krąg uprawnionych ustala się więc tak, jak gdyby dochodziło do dziedziczenia ustawowego — np. rodzice mają prawo do zachowku wówczas, gdy spadkodawca nie pozostawił zstępnych.
Ile wynosi zachowek
Wysokość zachowku zależy od sytuacji uprawnionego:
- 1/2 wartości udziału spadkowego, który przypadłby przy dziedziczeniu ustawowym — co do zasady,
- 2/3 tego udziału — gdy uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jest małoletnim zstępnym.
Punktem odniesienia jest zatem udział, jaki dana osoba otrzymałaby, gdyby spadek dziedziczono według ustawy, a nie cały majątek spadkowy.
Jak oblicza się zachowek
Obliczenie przebiega w kilku krokach:
1. ustala się udział, jaki przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym, 2. mnoży się go przez odpowiedni ułamek (1/2 albo 2/3) — tak powstaje tzw. udział zachowkowy, 3. udział ten odnosi się do wartości stanowiącej podstawę obliczeń (substratu zachowku).
Co istotne, do wartości spadku dolicza się niektóre darowizny uczynione przez spadkodawcę. Dzięki temu zachowku nie da się łatwo obejść, przekazując majątek jeszcze za życia. Od tak ustalonej kwoty odlicza się natomiast to, co sam uprawniony już otrzymał (m.in. darowizny zaliczane na zachowek).
Przedawnienie roszczenia
Roszczenie o zachowek przedawnia się z upływem 5 lat:
- liczonych od ogłoszenia testamentu — dla roszczenia przeciwko spadkobiercy (art. 1007 § 1 k.c.),
- a dla roszczenia przeciwko osobie zobowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanej darowizny lub zapisu windykacyjnego — od otwarcia spadku, czyli od chwili śmierci (art. 1007 § 2 k.c.).
Po upływie tego terminu dochodzenie zachowku staje się utrudnione, dlatego warto pilnować dat.
Rola notariusza
Notariusz nie rozstrzyga sporów o zachowek, ale jego czynności mają tu praktyczne znaczenie:
- sporządza akt poświadczenia dziedziczenia, który urzędowo potwierdza krąg spadkobierców,
- w toku czynności spadkowych ujawnia i dokumentuje darowizny mające znaczenie dla obliczeń,
- przed czynnością wyjaśnia skutki poszczególnych rozrządzeń majątkiem.
Zrozumienie zasad zachowku pomaga świadomie planować rozrządzenia na wypadek śmierci.
Zobacz również: Testament u notariusza · Odrzucenie spadku w imieniu małoletniego · Czynności notarialne — sprawy spadkowe
Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Stan prawny na dzień publikacji: .