Gdy bliska osoba poważnie choruje, obok trosk czysto ludzkich pojawiają się też sprawy formalne, których nie da się dłużej odkładać: testament, pełnomocnictwo do prowadzenia spraw majątkowych albo oświadczenie dotyczące spadku. Dobra wiadomość jest taka, że wiele z tych czynności notariusz może przeprowadzić poza kancelarią — w domu, szpitalu, hospicjum czy domu opieki. Poniżej wyjaśniamy, co realnie można w takiej sytuacji załatwić, na co zwrócić uwagę i jak przygotować wizytę.
O samych zasadach czynności wyjazdowych — kiedy są dopuszczalne i ile kosztują — piszemy w tekście Notariusz z dojazdem — dom, szpital, hospicjum.
Testament w formie aktu notarialnego
Najczęstszą pilną sprawą jest testament. Prawo stanowi wprost, że testament może być sporządzony w formie aktu notarialnego (art. 950 Kodeksu cywilnego), a w praktyce jest to uważane za najbezpieczniejszą formę testamentu — sporządza go osoba zaufania publicznego, która ustala i utrwala rzeczywistą wolę spadkodawcy, a oryginał pozostaje w kancelarii.
Testament notarialny można sporządzić także przy łóżku chorego, o ile pozwala na to jego stan (o tym niżej). Warto też wiedzieć o Notarialnym Rejestrze Testamentów (NORT) prowadzonym przez Krajową Radę Notarialną — na życzenie testatora można w nim zarejestrować sam fakt sporządzenia testamentu (nie jego treść), co po latach ułatwia bliskim odnalezienie dokumentu.
Warunek: świadome i swobodne wyrażenie woli
Przy testamencie i innych oświadczeniach woli osoby chorej kluczowy jest jej stan świadomości. Prawo przewiduje, że testament jest nieważny, jeżeli został sporządzony w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli (art. 945 § 1 pkt 1 Kodeksu cywilnego). Dotyczy to np. stanów głębokiego otumanienia chorobą lub silnymi lekami.
Dlatego rolą notariusza jest upewnienie się, że osoba działa z rozeznaniem — rozumie, czego dotyczy czynność, i wyraża wolę swobodnie. Przy odczytaniu aktu notariusz przekonuje się, że osoba dokładnie rozumie jego treść i znaczenie (art. 94 § 1 Prawa o notariacie). Jeżeli stan chorego budzi wątpliwości co do świadomości, czynność może nie dojść do skutku — nie jest to formalność, lecz zabezpieczenie samego spadkodawcy. To także argument, by nie zwlekać z decyzją do ostatniej chwili.
Pełnomocnictwo — gdy ktoś nie może załatwiać spraw osobiście
Gdy osoba chora nie jest w stanie osobiście prowadzić swoich spraw — w banku, urzędzie czy przy transakcji — rozwiązaniem bywa pełnomocnictwo. Może ono obejmować sprawy bieżące (pełnomocnictwo ogólne lub rodzajowe) albo konkretną czynność (pełnomocnictwo szczególne).
Istotna zasada praktyczna: jeżeli do ważności czynności potrzebna jest forma aktu notarialnego, w takiej samej formie powinno być udzielone pełnomocnictwo do jej dokonania. Klasyczny przykład to sprzedaż lub darowizna nieruchomości — pełnomocnictwo do niej również wymaga formy aktu notarialnego. Takie pełnomocnictwo notariusz także może przyjąć poza kancelarią.
Pełnomocnictwo warto odróżnić od decyzji „na przyszłość” na wypadek utraty świadomości — te ostatnie wiążą się z odrębnymi instytucjami prawnymi. Zakres i skutki pełnomocnictwa notariusz wyjaśni przed jego udzieleniem.
Oświadczenia spadkowe i akt poświadczenia dziedziczenia
Przy sprawach spadkowych osób chorych lub starszych często potrzebne są też:
- oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku — składane w określonym terminie (co do zasady w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania); można je złożyć przed notariuszem,
- akt poświadczenia dziedziczenia — notarialny dokument potwierdzający, kto i w jakich udziałach dziedziczy (art. 79 pkt 1a Prawa o notariacie), stanowiący odpowiednik sądowego stwierdzenia nabycia spadku.
Także te czynności — o ile pozwala na to ich charakter i udział wszystkich wymaganych osób — mogą być dokonane poza kancelarią.
Jak przygotować wizytę przy łóżku chorego
Aby wizyta przebiegła sprawnie i spokojnie, warto zawczasu:
- Ustalić rodzaj sprawy — testament, pełnomocnictwo, oświadczenie spadkowe; im wcześniej znany jest cel, tym lepiej można przygotować projekt dokumentu.
- Przygotować dokument tożsamości osoby dokonującej czynności oraz jej dane (m.in. PESEL, adres), a przy sprawach majątkowych — dokumenty dotyczące majątku (np. numer księgi wieczystej nieruchomości).
- Przekazać dokumenty wcześniej — skany e-mailem pozwalają przygotować projekt aktu i skrócić czas przy łóżku.
- Zadbać o warunki rozmowy — potrzebny jest spokój i czas na odczytanie aktu oraz upewnienie się, że osoba rozumie jego treść.
- Uprzedzić o sytuacjach szczególnych — jeżeli osoba nie może pisać, jest niewidoma, głucha lub głuchoniema, prawo przewiduje szczególny sposób przeprowadzenia czynności; opisujemy go w tekście Czynność notarialna, gdy ktoś nie może pisać.
Kiedy działać szybko
Przy poważnej chorobie stan zdrowia może się zmieniać z dnia na dzień, a warunkiem ważności czynności jest świadome i swobodne wyrażenie woli. Dlatego przy sprawach związanych ze stanem zdrowia warto reagować bez zwłoki — im wcześniej, tym większa pewność, że wolę uda się prawidłowo wyrazić i utrwalić. Pilne wizyty wyjazdowe realizujemy na terenie Katowic i dzielnic (m.in. Śródmieście, Koszutka, Bogucice, Ligota, Piotrowice, Giszowiec) oraz w sąsiednich Mikołowie i Tychach. Wystarczy telefon lub e-mail — od razu ustalimy, co jest potrzebne i kiedy możliwa jest wizyta.
Podstawa prawna
- Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. — Kodeks cywilny (t.j. Dz.U. z 2026 r. poz. 795): art. 950 (testament w formie aktu notarialnego), art. 945 § 1 pkt 1 (nieważność testamentu przy braku świadomego lub swobodnego wyrażenia woli).
- Ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. — Prawo o notariacie (t.j. Dz.U. z 2026 r. poz. 614): art. 3 § 2 (czynność poza kancelarią), art. 79 (czynności notariusza, w tym akt poświadczenia dziedziczenia), art. 94 § 1 (odczytanie aktu i przekonanie się o zrozumieniu treści).
Zobacz również: Notariusz z dojazdem — dom, szpital, hospicjum · Czynność notarialna, gdy ktoś nie może pisać · Umowa dożywocia · Jak przygotować się do wizyty · Kontakt
Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Stan prawny na dzień publikacji: .