Bywa, że osoba doskonale rozumie, czego dotyczy sprawa, i chce jej dopełnić — ale po udarze, w chorobie czy z powodu podeszłego wieku nie jest już w stanie się podpisać. Zdarza się też, że uczestnik czynności jest niewidomy, głuchy albo głuchoniemy. Wbrew obawom nie zamyka to drogi do notariusza. Prawo o notariacie przewiduje dla takich sytuacji szczególny sposób przeprowadzenia czynności, którego celem jest upewnienie się, że osoba działa z pełnym rozeznaniem. Poniżej tłumaczymy, jak to wygląda w praktyce.
Liczy się rozumienie i wola, nie sprawność ręki
Kluczowa jest zasada dotycząca odczytania aktu. Akt notarialny przed podpisaniem powinien być odczytany przez notariusza lub przez inną osobę w jego obecności, a przy odczytaniu notariusz powinien się przekonać, że osoby biorące udział w czynności dokładnie rozumieją treść oraz znaczenie aktu (art. 94 § 1 Prawa o notariacie). To rozumienie treści i zgodność z wolą osoby są istotą czynności — sprawność fizyczna ręki jest kwestią wtórną, którą prawo rozwiązuje odrębnie.
Dlatego to, że ktoś nie może już samodzielnie się podpisać, nie przekreśla możliwości sporządzenia np. testamentu czy pełnomocnictwa. Trzeba jedynie zachować przewidziane prawem dodatkowe wymogi.
Osoba, która nie umie lub nie może pisać — tuszowy odcisk palca
To najczęstsza sytuacja przy wizytach u osób chorych i starszych. Ustawa stanowi, że jeżeli osoba biorąca udział w czynności nie umie lub nie może pisać, powinna na dokumencie złożyć tuszowy odcisk palca; obok tego odcisku inna osoba wpisze imię i nazwisko osoby nieumiejącej lub niemogącej pisać, umieszczając swój podpis (art. 87 § 1 pkt 4 Prawa o notariacie).
W praktyce wygląda to tak:
- Notariusz odczytuje akt i upewnia się, że osoba rozumie jego treść i znaczenie oraz że akt jest zgodny z jej wolą.
- Zamiast podpisu osoba składa na dokumencie tuszowy odcisk palca.
- Obok odcisku inna osoba wpisuje imię i nazwisko osoby niemogącej pisać i składa swój własny podpis.
- Notariusz czyni w akcie stosowną wzmiankę o zachowaniu tych warunków (art. 87 § 2 Prawa o notariacie).
Dzięki temu czynność może dojść do skutku, mimo że osoba nie jest w stanie sama się podpisać. Ten sam mechanizm stosuje się, gdy przyczyną jest trwała niesprawność ręki, jak i przejściowa niemożność pisania (np. bezpośrednio po zabiegu).
Osoba niewidoma
Jeżeli w czynności bierze udział osoba niewidoma, notariusz na jej życzenie powinien przywołać do czynności wskazaną przez nią zaufaną osobę; o takim uprawnieniu powinien uprzedzić osoby zainteresowane (art. 87 § 1 pkt 3 Prawa o notariacie). Zaufana osoba nie zastępuje woli uczestnika — jest obecna, by wesprzeć jego udział w czynności. Kluczowe pozostaje odczytanie aktu i upewnienie się, że jego treść jest osobie dokładnie znana i zrozumiała.
Osoba głucha lub głuchoniema
Gdy osoba biorąca udział w czynności jest głucha lub głuchoniema, notariusz jest obowiązany przekonać się, że treść czynności jest jej dokładnie znana i zrozumiała, przy czym może przywołać do czynności biegłego (art. 87 § 1 pkt 2 Prawa o notariacie) — w praktyce najczęściej biegłego (tłumacza) języka migowego. Dodatkowo, podobnie jak przy osobie niewidomej, na życzenie takiej osoby notariusz przywołuje wskazaną przez nią zaufaną osobę (art. 87 § 1 pkt 3).
Warto dodać, że sam fakt korzystania z aparatu słuchowego nie oznacza automatycznie, że trzeba uruchamiać tę szczególną procedurę. Jeżeli osoba bez przeszkód porozumiewa się z notariuszem i notariusz ma pewność, że rozumie ona treść i skutki czynności, decydujące jest właśnie to rzeczywiste porozumienie. Biegły lub zaufana osoba stają się potrzebni dopiero wtedy, gdy pojawia się realny problem z komunikacją.
Osoba nieznająca języka polskiego
Czynności notarialnych dokonuje się w języku polskim. Jeżeli osoba biorąca udział w czynności nie zna języka polskiego i do czynności nie dołączono przekładu na znany jej język, notariusz powinien przetłumaczyć akt lub inny dokument osobiście albo przy pomocy tłumacza (art. 87 § 1 pkt 1 Prawa o notariacie, w związku z art. 2 § 3 tej ustawy). W praktyce oznacza to udział tłumacza przysięgłego języka, którym osoba się posługuje. Więcej o roli tłumacza piszemy w osobnym wpisie: Tłumacz przysięgły a czynności notarialne.
Podpis w alfabecie nieznanym notariuszowi
Odrębną sytuacją jest ta, w której osoba może złożyć podpis jedynie w alfabecie nieznanym notariuszowi (np. cyrylica, alfabet arabski). Ustawa przewiduje wtedy szczególny sposób stwierdzenia sposobu złożenia podpisu (art. 87 § 1 pkt 5 Prawa o notariacie); również i w tym przypadku pomocny bywa udział tłumacza przysięgłego.
Po co te wymogi — charakter gwarancyjny
Wszystkie te wymagania mają charakter gwarancyjny. Ich celem jest upewnienie się, że osoba w szczególnej sytuacji — niemogąca pisać, niewidoma, głucha czy głuchoniema — dokonuje czynności z pełnym rozeznaniem i zrozumieniem jej treści, a jej wola jest wyrażona swobodnie. O zachowaniu tych warunków notariusz czyni w akcie odpowiednią wzmiankę (art. 87 § 2 Prawa o notariacie). Nie jest to więc pusty formalizm: to zabezpieczenie samej osoby i trwałości dokonanej czynności.
Znaczenie przy wizytach wyjazdowych
Te sytuacje szczególnie często pojawiają się właśnie poza kancelarią — przy łóżku osoby chorej w domu, w szpitalu, hospicjum czy domu opieki. Dlatego warto uprzedzić o nich już przy umawianiu wizyty: jeśli osoba nie może pisać, jest niewidoma, głucha lub głuchoniema albo nie zna języka polskiego, notariusz przygotuje czynność tak, by zachować odpowiednie wymogi (np. zapewnić udział biegłego lub uzgodnić obecność zaufanej osoby). Wizyty wyjazdowe realizujemy na terenie Katowic i dzielnic (m.in. Śródmieście, Ligota, Piotrowice, Brynów, Bogucice, Nikiszowiec) oraz w sąsiednich miastach — Mikołowie i Tychach. O zasadach czynności poza kancelarią i jej kosztach piszemy w tekście: Notariusz z dojazdem — dom, szpital, hospicjum.
Podstawa prawna
- Ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. — Prawo o notariacie (t.j. Dz.U. z 2026 r. poz. 614): art. 2 § 3 (język czynności, tłumacz), art. 87 § 1 pkt 1–5 i § 2 (osoby w sytuacjach szczególnych, tuszowy odcisk palca, biegły, zaufana osoba, wzmianka), art. 94 § 1 (odczytanie aktu i przekonanie się o zrozumieniu treści).
Zobacz również: Notariusz z dojazdem — dom, szpital, hospicjum · Testament i pełnomocnictwo przy łóżku chorego · Jak przygotować się do wizyty · Czynności notarialne · Kontakt
Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Stan prawny na dzień publikacji: .